Overlijden van een gescheiden ouder met minderjarige kinderen

Als u overlijdt terwijl uw kinderen nog minderjarig zijn, dan krijgt de overlevende ouder het beheer en het ouderlijk vruchtgenot van de erfenis van de kinderen. Bent u gescheiden, dan kan uw ex in uw huis komen wonen, of de inkomsten van uw beleggingsportefeuille ontvangen. Kunt u dat vermijden?

Minderjarigen - historiek

Als regel zijn minderjarigen (d.w.z. jonger dan 18 jaar) absoluut, algemeen en volledig handelingsonbekwaam. Ze worden dus vertegenwoordigd.

Tot in 2001 bleef het ouderlijke bewind grotendeels gespaard van de inmenging van andere familieleden en door de overheid zolang er nog twee beschikbare ouders waren. Waren er geen twee beschikbare ouders, dan ontstond de voogdij. De enige beschikbare ouder was wel wettelijke voogd, doch de algemene lijnen van het voogdijbewind werden uitgetekend door de familieraad. Dit was een vergadering van 6 familieleden van de minderjarige uit de 2 familielijnen, onder voorzitterschap van de vrederechter. Voor heel belangrijke daden van beschikking moest de machtiging van de familieraad bovendien nog worden gehomologeerd door de rechtbank van eerste aanleg.

In 2001 werd de wettelijke voogdij van de enige ouder afgeschaft: de voogdij ontstaat enkel als geen van beide ouders nog beschikbaar is. De familieraad werd eveneens afgeschaft. De rol van de familieraad is overgenomen door de vrederechter, die het kader van de voogdij bepaalt en de nodige machtigingen verleent.
Sindsdien is het soms problematisch dat de familie uit de ene lijn niet meer is betrokken bij het bewind door de enige overblijvende ouder uit de andere lijn. Dat is met name zo bij echtgescheiden ouders. Ingeval één ouder overlijdt en een groot (familie)vermogen nalaat aan het kind, komt het beheer daarvan volledig in handen van de andere ouder. Zo krijgt «de koude kant» zeggenschap over het familiefortuin.

Bovendien wordt sinds 2001 het ouderlijk bewind, ook als beide ouders bewindvoerder zijn, in principe aan dezelfde controle onderworpen als het voogdijbewind. Voor alle daden van beschikking is een vrederechtelijke machtiging vereist. Voor de enige ouder betekende dit min of meer een status quo wat betreft de machtigingen. Maar wanneer er twee ouders beschikbaar zijn, was de hervorming verregaand: ouders staan thans ook onder controle van de vrederechter! Voor deze verregaande controle wordt aangevoerd dat de ouders, anders dan de voogd, een genotsrecht hebben op de goederen van hun minderjarige kinderen.

Ouderlijk gezag

Daarmee bedoelen we de bevoegdheid om beslissingen te nemen over de persoon van de minderjarige. De gezagsuitoefening over een kind heeft als doel het kind op te voeden tot een zelfstandige volwassene tegen de meerderjarigheid. Twee attributen van het ouderlijk gezag zijn het bewind en het genot van het vermogen van het kind.

Ouderlijk bewind

Het ouderlijk bewind komt toe aan de ouders. Is er maar één ouder beschikbaar, dan oefent hij alle bevoegdheden alleen uit. Zijn de twee ouders beschikbaar, al dan niet samenwonend, dan oefenen zij het bewind in regel samen uit. Elke ouder kan alleen daden van bewaring stellen. Voor daden van beschikking is in beide gevallen (één ouder of twee ouders beschikbaar) een vrederechtelijke machtiging nodig.

Ouderlijk genotsrecht

De ouders die de goederen van hun kinderen beheren, hebben daarvan als regel ook het genotsrecht. Dit komt neer op een soort van vruchtgebruik: ze innen de huuropbrengsten of interesten op rekening. Met de inkomsten van de goederen moeten de ouders op de eerste plaats hun onderhoudsplicht nakomen.

Overlijden van een gescheiden ouder met minderjarige kinderen

Stel dat u gescheiden bent en dat uw kinderen nog minderjarig zijn. U overlijdt zonder testament. Dan worden uw goederen vererfd krachtens de wet: de wet duidt de personen aan die tot uw nalatenschap zullen worden geroepen (de zgn. wettelijke erfopvolging). Uw volledige nalatenschap wordt vererfd door uw kinderen. Uw ex-echtgenoot of ex-partner is immers geen erfgenaam meer. Uw kinderen erven uw nalatenschap in volle eigendom.

Omdat de kinderen nog minderjarig zijn, oefent de langstlevende ouder alleen het ouderlijk gezag uit over de kinderen. Uw ex-echtgenoot heeft daardoor het beheer én het ouderlijk genotsrecht over de goederen van het kind. Concreet betekent dit dat uw ex (met uw kinderen) in uw huis kan komen wonen of dat huis eventueel kan verhuren, de inkomsten uit uw beleggingsportefeuille ontvangt… Uw ex krijgt met andere woorden een zeer grote invloed over uw goederen tot uw kinderen meerderjarig zijn.

Het bewind ontnemen?

Het bewind over de goederen van de minderjarige is deel van het ouderlijk gezag. Dat ouderlijk gezag is van openbare orde, wat betekent dat u niet zelf kunt beslissen om dat attribuut van het ouderlijk gezag uit te schakelen. Aldus kan u bv. niet bij testament het beheer van de goederen die aan uw minderjarige kinderen zullen toekomen, aan een derde persoon toekennen.

Het ouderlijk vruchtgenot ontnemen?

Deze mogelijkheid is uitdrukkelijk voorzien in art. 387 BW. Dit artikel stelt dat het ouderlijk vruchtgenot zich niet uitstrekt tot (o.m.) de goederen welke aan de kinderen geschonken of vermaakt worden onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat de ouders daarvan het genot niet zullen hebben.

Concreet betekent dit dat u wél uw ex bij testament het ouderlijk vruchtgenot kunt ontnemen. U moet dan wel bepalen hoe de opbrengsten uit het geërfde vermogen moeten gebruikt worden en hoe een eventuele afrekening moet gebeuren. Daarbij is het aangewezen om een testamentuitvoerder aan te stellen, met als opdracht erop toe te zien dat de testamentaire bepalingen t.o.v. de minderjarige kinderen worden nageleefd (bv. uitsluiting van het wettelijk vruchtgenot, plaatsen van de gelden op een rekening gedurende een bepaalde periode, …).

Het testament kan nog verfijnd worden.

Legaat met tijdelijk vruchtgebruik

Hebt u geen testament opgemaakt, dan speelt het wettelijk erfrecht: uw kinderen erven volle eigendom – zie hoger. Bij leven kunt u een andere regeling treffen, bv. bij testament. Alsdan zal een testamentaire erfopvolging spelen.

U kunt bij testament de blote eigendom van bepaalde goederen (woning, effectenportefeuille) nalaten aan uw kinderen. Tegelijkertijd legateert u aan een derde persoon een tijdelijk vruchtgebruik op die goederen, bv. tot uw kinderen meerderjarig zijn. Uw kinderen worden dan automatisch volle eigenaar zodra ze meerderjarig zijn. Echter, als u het vruchtgebruik precies laat lopen tot uw kinderen meerderjarig zijn, zou dit eventueel aanzien kunnen worden als een onrechtmatig onttrekken van het ouderlijk vruchtgenot aan de overlevende ouder. Daarom kunt u het tijdelijk vruchtgebruik het best laten lopen tot de kinderen iets ouder zijn, bv. 21 jaar.

Het tijdelijk vruchtgenot kent u bv. toe aan één van uw ouders of aan een ander, meerderjarig kind. Tegelijk houdt u op die manier de successierechten laag.

Theoretisch, op basis van zijn/haar ouderlijk bewind, kan uw ex de blote eigendom verkopen. Dergelijke verkoop van blote eigendom is de facto niet zo gemakkelijk, en vereist bovendien meestal een vrederechtelijke machtiging. Eventueel kan u voor de blote eigendom een onvervreemdbaarheidsclausule voor de duur van het vruchtgebruik voorzien.

De burgerlijke maatschap

Wanneer u binnen het kader van een ruimere planning een maatschap opricht, dan kunt u in de statuten voorzien dat een derde uw goederen zal beheren tot uw kinderen meerderjarig zijn. Bij oprichting van de maatschap wordt u zelf statutaire zaakvoerder. Dat geeft u volledige controle over de goederen in de maatschap. Daarnaast voorziet u in de statuten dat een derde persoon (bv. één van uw ouders, of een broer/zus) uw mandaat als zaakvoerder overneemt wanneer u zou overlijden voor uw kinderen meerderjarig zijn. Voor deze vertrouwenspersoon hoeft u geen vruchtgebruik te voorzien, waardoor hij/zij ook geen successierechten zal betalen. Zorg er wel voor dat deze persoon minstens één deel (aandeel) in de maatschap heeft, zodat hij/zij niet kan afgezet worden als statutaire zaakvoerder.

Besluit

U kunt vermijden dat uw ex het ouderlijk genotsrecht krijgt over de goederen die u aan uw minderjarige kinderen nalaat. U legateert de blote eigendom van uw goederen aan uw kinderen en een tijdelijk vruchtgebruik aan een derde (ouders, meerderjarig kind). Om helemaal op zekerheid te spelen, voorziet u een onvervreemdbaarheidsclausule voor de blote eigendom zolang dit tijdelijk vruchtgebruik duurt.
Om te vermijden dat uw ex het bewind krijgt over de goederen die u aan uw minderjarige kinderen nalaat, kunt u met een maatschap werken, waarbij u een vertrouwenspersoon aanstelt als statutaire zaakvoerder-opvolger na uw overlijden.

Gepubliceerd op 08-05-2014

  2956